Đô thị cũ hồi sinh: học được gì từ cách họ làm

Một số thành phố Anh đã chuyển mình rõ rệt trong hai thập niên. Cách họ làm có mấy điểm đáng học — kể cả với người quan tâm tới phát triển đô thị ở Việt Nam.

Năm cách làm lặp lại ở nhiều nơi

Một: cải tạo khu ven nước — kênh, sông hoặc bến cảng cũ, biến từ khu bỏ hoang thành khu ở và giải trí.

Hai: giữ và chuyển đổi công trình cũ thay vì phá — nhà máy thành căn hộ, nhà kho thành bảo tàng, nhà ga thành trung tâm thương mại.

Ba: đầu tư vào đại học — sinh viên tạo ra nhu cầu về nhà ở, dịch vụ và văn hoá, và tạo nguồn nhân lực cho ngành mới.

Bốn: dùng văn hoá làm đòn bẩy — bảo tàng, phòng hoà nhạc, lễ hội, và các danh hiệu thành phố văn hoá.

Năm: cải thiện giao thông công cộng trong đô thị — nhiều thành phố Anh đã xây lại mạng tàu điện mặt đất.

Điểm chung: các cách này bổ trợ nhau — làm riêng một cách thì hiệu quả thấp hơn nhiều.

Vai trò của đại học

Yếu tố được đánh giá là quan trọng nhất trong nhiều trường hợp.

Đại học là nguồn thu ổn định và không dịch chuyển — khác với nhà máy có thể đóng cửa hoặc chuyển đi.

Sinh viên tạo ra nhu cầu tiêu dùng quanh năm, nuôi sống hàng quán, nhà ở và dịch vụ.

Nghiên cứu trong trường sinh ra doanh nghiệp mới, đặc biệt trong công nghệ và y sinh.

Người tốt nghiệp ở lại tạo ra lực lượng lao động có trình độ tại chỗ — và đây là yếu tố thu hút doanh nghiệp.

Với người Việt: điều này giải thích vì sao các thành phố đại học ở Anh có thị trường lao động tốt hơn quy mô dân số của chúng.

Và là lý do nên cân nhắc các thành phố đại học khi chọn nơi học hoặc nơi làm việc.

Những gì không hiệu quả

Phần cân bằng, vì không phải mọi dự án đều thành công.

Xây trung tâm thương mại lớn mà không có kinh tế nền — một số dự án kiểu này không đạt kỳ vọng.

Tái thiết chỉ tập trung ở trung tâm — làm đẹp khu lõi trong khi các khu ngoại vi không được cải thiện, dẫn tới chênh lệch trong nội bộ thành phố.

Giá nhà tăng đẩy cư dân cũ ra ngoài — hiện tượng được bàn nhiều, và là mặt trái của tái thiết thành công.

Phá công trình cũ để xây mới — một số trường hợp bị đánh giá là làm mất bản sắc, như trường hợp khu ven nước ở Liverpool mà bài trước đã nói.

Bài học rút ra: tái thiết cần đi kèm chính sách về nhà ở giá phải chăng, nếu không thì lợi ích không tới được cư dân cũ.

Đây là vấn đề mà mọi đô thị tái thiết đều gặp, và chưa nơi nào giải hoàn toàn.

Điều đáng học cho người quan tâm

Gom lại thành nhận định, không phải khuyến nghị chính sách.

Giữ công trình cũ thường tốt hơn phá — vừa rẻ hơn, vừa tạo bản sắc mà công trình mới không có.

Đầu tư vào con người bền hơn đầu tư vào công trình — đại học và đào tạo cho kết quả lâu dài hơn.

Chuyển đổi mất nhiều thập niên, và cần kiên trì qua nhiều nhiệm kỳ chính sách.

Không có công thức chung — mỗi nơi phải tìm thế mạnh riêng của mình.

Và phải tính tới cư dân hiện hữu, nếu không thì tái thiết chỉ đổi người ở chứ không cải thiện đời sống ai.

Thấy được điều này ở đâu khi tới thăm

Gợi ý cụ thể cho người muốn quan sát tận nơi.

Khu ven kênh hoặc ven sông trong trung tâm các thành phố miền bắc — nơi thấy rõ nhất sự tương phản giữa công trình cũ và mới.

Các nhà máy chuyển thành căn hộ — nhận ra bằng tường gạch đỏ, cửa sổ lớn kiểu công nghiệp và ống khói được giữ lại.

Bảo tàng đô thị hoặc bảo tàng công nghiệp của thành phố — phần lớn có khu trưng bày về chính quá trình chuyển đổi.

Khu đại học — thường có các toà nhà mới xây xen giữa công trình cũ, cho thấy dòng đầu tư.

Và đi bộ từ trung tâm ra ngoài vài cây số — đây là cách thấy rõ nhất chênh lệch giữa khu đã tái thiết và khu chưa.

Với người đang chọn nơi sống: chính chuyến đi bộ đó cho biết nhiều hơn mọi bảng xếp hạng — và nên làm trước khi quyết thuê nhà dài hạn ở một khu mình chưa biết.

Với người Việt quan tâm tới phát triển đô thị: các thành phố này là trường hợp nghiên cứu có tư liệu phong phú, và nhiều bảo tàng đô thị trình bày chính câu chuyện chuyển đổi của thành phố mình.